ΓΕΝΙΚΗ ΑΚΡΟΑΣΗ 

Πλατεία Αγίου Πέτρου

Τετάρτη, 28 Οκτωβρίου 2026

 

Τα κείμενα της Β’ Συνόδου του Βατικανού.  IV. Η Ποιμαντική Διάταξη Gaudium et spes. 7. Η σχέση ανάμεσα στην πίστη και τον πολιτισμό (GS, 53-62)

 

Αδελφοί και αδελφές, καλημέρα και καλώς ήλθατε!

Η Β΄ Σύνοδος του Βατικανού δεν θα μπορούσε να παραλείψει να αναφερθεί στον πολιτισμό και στη σχέση του με τη χριστιανική πίστη. Το κάνει στο δεύτερο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους της Ποιμαντικής Διάταξης Gaudium et spes («Η χαρά και η ελπίδα»).

Η Καθολική Εκκλησία φρόντιζε πάντοτε να συνοδεύει το κήρυγμα του Ευαγγελίου με την ίδρυση σχολείων κάθε είδους, με σκοπό την προαγωγή της ανθρώπινης, πολιτιστικής και πνευματικής καλλιέργειας ανδρών και γυναικών και στις πέντε ηπείρους. Όπως γνωρίζουμε, τα μεσαιωνικά πανεπιστήμια γεννήθηκαν μέσα από την ίδια τη ζωή της Εκκλησίας, συμβάλλοντας καθοριστικά στην ανάπτυξη του δυτικού πολιτισμού. Παράλληλα, η πρόοδος του πολιτισμού και της γνώσης θέτει διαρκώς νέα και βαθύτερα ερωτήματα, παρακινώντας τους πιστούς να είναι σε θέση να δίνουν λόγο για την πίστη τους (βλ. Α΄Πε 3,15-17). Τέλος, καθώς αποτελούν εκφράσεις της πνευματικής διάστασης του ανθρώπου, οι διάφορες μορφές του πολιτισμού συμβάλλουν στο να ανοίγεται ο ανθρώπινος νους στα διαχρονικά ερωτήματα σχετικά με το νόημα του κόσμου και της ανθρώπινης ύπαρξης, προετοιμάζοντάς τον έτσι να δεχθεί το Ευαγγέλιο του Ιησού Χριστού.

Η σχέση ανάμεσα στην πίστη και τον πολιτισμό βρίσκει το βαθύτερο θεμέλιό της στην Ενανθρώπηση. Εφόσον ο θείος Λόγος έγινε σάρκα και έστεισε τη σκηνή Του ανάμεσά μας (βλ. Ιω 1,14), τότε και η πίστη είναι μια πραγματικότητα που ενσαρκώνεται, συνυφασμένη με τον πολιτισμό μέσα στον οποίο βιώνεται. Η πίστη καλείται επίσης να γίνει πολιτισμός, δηλαδή να φθάσει στον άνθρωπο μέσα στο περιβάλλον όπου ζει, το οποίο διαμορφώνεται από την ανθρώπινη γλώσσα, τις παραδόσεις, το θρησκευτικό αίσθημα, την τέχνη και την ποίηση, τη σκέψη και την επιστήμη. Όπως συνήθιζε να επαναλαμβάνει ο άγιος Ιωάννης Παύλος Β΄, «μια πίστη που δεν γίνεται πολιτισμός είναι μια πίστη που δεν έχει γίνει πλήρως αποδεκτή, δεν έχει αποτελέσει αντικείμενο ολοκληρωμένου στοχασμού και δεν βιώνεται με πιστότητα».[1]

Η πίστη μπορεί να ενσαρκωθεί σε κάθε πολιτισμό, διότι δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με κανέναν από αυτούς. Εισέρχεται μέσα στους διάφορους πολιτισμούς και τους διαμορφώνει από το εσωτερικό τους, σύμφωνα με το πρότυπο του Ιησού Χριστού, δηλαδή μέσα από την αγάπη, την υπηρεσία προς τον άλλον και την αναγνώριση, με πνεύμα υιικής αγάπης, του Θεού ως Πατέρα. Έτσι, η Εκκλησία αναγνωρίζει μέσα στους διάφορους πολιτισμούς ό,τι καλό, όμορφο και αληθινό υπάρχει σε αυτούς, προκειμένου να ενσαρκώσει και να μεταδώσει το μήνυμα του Ευαγγελίου.

Ταυτόχρονα, καθώς η Εκκλησία «έχει αποσταλεί σε όλους τους λαούς, κάθε εποχής και κάθε τόπου, δεν συνδέεται αποκλειστικά και αδιάλυτα με καμία φυλή ή έθνος, με κανέναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής, με κανένα παλαιό ή σύγχρονο έθιμο. Παραμένοντας πιστή στη δική της παράδοση και έχοντας συγχρόνως συνείδηση της οικουμενικότητας της αποστολής της, μπορεί να έρχεται σε κοινωνία με τις διάφορες μορφές πολιτισμού. Η κοινωνία αυτή εμπλουτίζει τόσο την ίδια την Εκκλησία όσο και τους διάφορους πολιτισμούς» (GS, 58).

Η Εκκλησία προάγει τον πολιτισμό, επειδή αυτός αποτελεί αγαθό από μόνος του, προσφέρει υπηρεσία στον άνθρωπο και συμβάλλει στην εκπλήρωση της κλήσης του πάνω στη γη. Γι’ αυτόν τον λόγο, η Gaudium et spesκαλεί τη διεθνή κοινότητα να μεριμνήσει ώστε όλοι οι άνθρωποι να έχουν πρόσβαση στα θεμελιώδη πολιτιστικά αγαθά, ξεπερνώντας τα εμπόδια του αναλφαβητισμού και της έλλειψης μόρφωσης. Όλοι όσοι έχουν τις ικανότητες να προχωρήσουν σε ανώτερες σπουδές, δηλώνει με τόλμη η Σύνοδος, πρέπει να έχουν πραγματικά τη δυνατότητα να το κάνουν. Επιπλέον, αποτελεί «καθήκον όλων να φροντίζουν ώστε να αναγνωρίζεται και να προάγεται η ιδιαίτερη και αναγκαία συμμετοχή των γυναικών στην πολιτιστική ζωή» (GS, 60).

Επιπροσθέτως, η Gaudium et spes υπογραμμίζει την ανάγκη η εκπαίδευση να προσανατολίζεται προς μια ορισμένη ενότητα της γνώσης, παρόλο που οι μεταβαλλόμενες συνθήκες της ζωής μπορεί να καθιστούν δυσκολότερη την επίτευξή της (βλ. GS, 61). Οι χριστιανοί είναι οι πρώτοι που οφείλουν να καταβάλλουν προσπάθειες για την πραγματοποίηση αυτής της ενότητας της γνώσης, θεμελιωμένης στη σοφία, αρχίζοντας πρώτα απ’ όλα από τον ίδιο τους τον εαυτό.

Το γεγονός ότι έχουν λάβει από τη θεία Αποκάλυψη τις απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ύπαρξης δεν τους απαλλάσσει από την ανάγκη μιας υπομονετικής και συστηματικής πνευματικής και πολιτιστικής καλλιέργειας. Αντίθετα, οι ανθρώπινες και επιστημονικές γνώσεις τους πρέπει να αναπτύσσονται παράλληλα με την εμβάθυνση στο περιεχόμενο της πίστης τους, το οποίο οφείλουν να κατανοούν ολοένα και βαθύτερα, ανάλογα με την ηλικία και το μορφωτικό τους επίπεδο.

Η Σύνοδος απευθύνει μια ιδιαίτερη έκκληση στους θεολόγους: «Όσοι ασχολούνται με τις θεολογικές επιστήμες […] ας επιδιώκουν να συνεργάζονται με ανθρώπους που διακρίνονται σε άλλους επιστημονικούς κλάδους, συνενώνοντας τις δυνάμεις τους και ανταλλάσσοντας τις απόψεις τους. Η θεολογική έρευνα, ενώ επιδιώκει τη βαθύτερη γνώση της αποκαλυμμένης αλήθειας, ας μη χάνει την επαφή της με την εποχή της, ώστε να μπορεί να βοηθά τους ειδικούς των διαφόρων επιστημονικών κλάδων να αποκτούν πληρέστερη γνώση της πίστης» (GS, 62).

Αδελφοί και αδελφές, η Διάταξη Gaudium et spes μας προτρέπει να μη βιώνουμε την πίστη μας με πνεύμα αντιπαράθεσης ή εχθρότητας απέναντι στον κόσμο, στον πολιτισμό και στις διάφορες μορφές της ανθρώπινης έκφρασης. Αντιθέτως, μας απευθύνει την εξής προτροπή: «Οι πιστοί, λοιπόν, ας ζουν σε στενότατη ενότητα με τους ανθρώπους της εποχής τους και ας προσπαθούν να κατανοούν σε βάθος τον τρόπο με τον οποίο αυτοί σκέπτονται και αισθάνονται, όπως αυτός εκφράζεται μέσα από τον πολιτισμό» (GS, 62).

Πράγματι, η επίτευξη μιας ώριμης και υπεύθυνης σύνθεσης ανάμεσα στην πίστη και τον πολιτισμό αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για να παραμένουμε σταθεροί στη χριστιανική μας κλήση, αλλά και απαραίτητο όρο για να δίνουμε μαρτυρία της πίστης μας μέσα στον κόσμο και να τη μεταδίδουμε στους άλλους με τρόπο αξιόπιστο και πειστικό.

________________________________

[1] Άγιος Ιωάννης Παύλος Β΄, Λόγος προς τους συμμετέχοντες στο Συνέδριο του Εκκλησιαστικού Κινήματος Πολιτιστικής Δράσης (MEIC), 16 Ιανουαρίου 1982.

———————

Μετάφραση: π.Λ