Κάθε τόσο διαβάζουμε πως η Τεχνική Νοημοσύνη ερεύνησε πώς ήταν πραγματικά το πρόσωπο του Ιησού. Φυσικά, πρόκειται για μία από τις συνηθισμένες ανοησίες που ακούγονται τόσο συχνά σήμερα. Ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ είναι πιθανότατα ο άνθρωπος που έχει απεικονιστεί περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο στην ιστορία και, ταυτόχρονα, ένας από εκείνους για τους οποίους γνωρίζουμε τα λιγότερα σχετικά με την εξωτερική τους εμφάνιση. Πρόκειται για μια ιδιόμορφη κατάσταση: δισεκατομμύρια εικόνες, αλλά ούτε ένα πορτρέτο φιλοτεχνημένο εκ του φυσικού. Δεν γνωρίζουμε πώς ήταν το πρόσωπο του Ιησού. Τα Ευαγγέλια δεν μας προσφέρουν κανένα «πορτρέτο». Δεν αναφέρουν το χρώμα των ματιών του, ούτε το μήκος των μαλλιών του, ούτε την απόχρωση του δέρματός του. Σε αυτό το ερώτημα προσπαθεί να απαντήσει η ευσέβεια των πιστών και, πολύ περισσότερο, η τέχνη και οι διάφορες πολιτιστικές παραδόσεις των λαών.
Ωστόσο, μερικά βιβλικά κείμενα δημιούργησαν κάποια σύγχυση. Πράγματι, από τους πρώτους κιόλας αιώνες του χριστιανισμού αναπτύχθηκε μια έντονη συζήτηση σχετικά με την εξωτερική εμφάνιση του Ιησού. Το ζήτημα προέκυψε ήδη από βιβλικά κείμενα που φαίνονται αντιφατικά. Από τη μία πλευρά ο προφήτης Ησαΐας περιγράφει τον πάσχοντα Δούλο του Ιαχβέ ως άνθρωπο χωρίς ομορφιά: «οὐκ ἔστιν εἶδος οὐδὲ κάλλος» (Ησαΐας 53). Από την άλλη, ο Ψαλμός 45 υμνεί τον μεσσιανικό βασιλιά: «ὡραιότερος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων».
Με βάση αυτά τα κείμενα διαμορφώθηκαν δύο κύριες τάσεις. Ορισμένοι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο μάρτυρας Ιουστίνος (100–165), ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς (150–215) και ο Τερτυλλιανός (155–240), τόνιζαν την ταπεινή εξωτερική εμφάνιση του Χριστού, παρουσιάζοντάς τον ως μη ελκυστικό. Η άποψη αυτή υπογράμμιζε τον ανθρώπινο και πάσχοντα χαρακτήρα του Λυτρωτή, σε αντίθεση με τους τέλειους θεούς της ειδωλολατρικής παράδοσης.
Άλλοι συγγραφείς, αντίθετα, υπογράμμιζαν μια μορφή ομορφιάς, συχνά κατανοητή περισσότερο πνευματικά παρά σωματικά. Σε κάθε περίπτωση, είναι σαφές ότι τα κείμενα αυτά δεν προσφέρουν ρεαλιστικές πληροφορίες για την όψη του Ιησού: ο σκοπός τους είναι θεολογικός και όχι περιγραφικός.
Στους πρώτους αιώνες, οι παραστάσεις του Χριστού είναι εξαιρετικά ποικίλες. Άλλοτε παρουσιάζεται ως νέος χωρίς γένια (βλέπε ψηφιδωτά της Ραβέννας), άλλοτε ως φιλόσοφος ή με συμβολικό τρόπο (ως Καλός Ποιμένας ή αμνός). Δεν υπήρχε ακόμη μια κυρίαρχη εικόνα.
Με τον χρόνο, όμως, τίθενται πιο συγκεκριμένα ερωτήματα: είχε ο Ιησούς μακριά ή κοντά μαλλιά; Έφερε γένια; Αυτές οι λεπτομέρειες, που σήμερα μπορεί να φαίνονται δευτερεύουσες, είχαν στην αρχαιότητα έντονη πολιτισμική σημασία. Για παράδειγμα, τα μακριά μαλλιά στους άνδρες μπορούσαν να θεωρηθούν αμφίσημα· στον χριστιανισμό, όμως, σταδιακά γίνονται σύμβολο αγιότητας και απομάκρυνσης από τον κόσμο.
Έτσι, διαμορφώνεται σταδιακά μια πιο σταθερή εικόνα: ο Χριστός με μακριά μαλλιά, γένια και συμμετρικό, σοβαρό πρόσωπο. Μεταξύ 8ου και 9ου αιώνα, κυρίως στο Βυζάντιο, αυτό το πρότυπο καθιερώνεται οριστικά, ιδίως μετά το τέλος της εικονομαχίας. Γεννιέται έτσι το «κλασικό» πρόσωπο του Χριστού, όπως το γνωρίζουμε σήμερα, στις μορφές του «Διδασκάλου» και του «Παντοκράτορα».
Στη Δύση, το πρόσωπο του Χριστού στην τέχνη έχει εξελιχθεί με μεγαλύτερη ελευθερία, σύμφωνα με τα αισθητικά κριτήρια της δυτικής τέχνης. Γενικά, ενώ διατηρεί τα βυζαντινά χαρακτηριστικά —μακριά μαλλιά, γενειάδα, ιεραρχική εμφάνιση— το πρόσωπο αποδίδεται με πιο δημιουργικό τρόπο. Πολλοί μεγάλοι ζωγράφοι δημιούργησαν ανεπανάληπτα αριστουργήματα του Προσώπου του Χριστού.
Καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του προσώπου του Χριστού παίζουν οι λεγόμενες «αχειροποίητες» εικόνες, δηλαδή εικόνες «μη φτιαγμένες από ανθρώπινο χέρι». Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν το Μανδήλιο της Έδεσσας και οι παραδόσεις που σχετίζονται με το πέπλο της Βερονίκης και με το πρόσωπο της ιεράς Σινδόνης του Τορίνο. Σχετικά με αυτές τις εικόνες έχουμε ήδη ασχοληθεί με το συγκεκριμένο αυτό θέμα σε αυτόν τον χώρο.
Το γεγονός ότι θεωρούνταν «αχειροποίητες» προσέδιδε σε αυτές τις εικόνες ένα «αληθινό» και έγκυρο πρότυπο του προσώπου του Χριστού. Στη χριστιανική τέχνη έγιναν, έτσι, το βασικό σημείο αναφοράς από το οποίο προέρχονται τα τυπικά χαρακτηριστικά του Ιησού: μετωπικό πρόσωπο, γένια, μακριά μαλλιά. Με αυτόν τον τρόπο, εικόνες που δεν είναι έργα τέχνης κατέληξαν, παραδόξως, να θεμελιώσουν ολόκληρη την καλλιτεχνική παράδοση του προσώπου του Χριστού.
Το πρόσωπο του Χριστού που βλέπουμε στις εικόνες και στην τέχνη δεν είναι, λοιπόν, ένα ιστορικά επαληθεύσιμο δεδομένο, αλλά ένα πολιτισμικό προϊόν, στο οποίο διασταυρώνονται η πίστη, η τέχνη και η κοινωνία. Κάθε λεπτομέρεια, μαλλιά, γένια, χαρακτηριστικά, αντανακλά ιστορικές επιλογές και συμβολικές σημασίες. Δεν υπάρχει ένας «ουδέτερος» Χριστός: κάθε εικόνα αποτελεί απάντηση σε ένα συγκεκριμένο θρησκευτικό και πολιτισμικό πλαίσιο. Ακόμη και σήμερα, καθώς ο χριστιανισμός είναι διαδεδομένος σε όλο τον κόσμο, ο Χριστός απεικονίζεται με χαρακτηριστικά των πιστών της Αφρικής, της Ασίας και άλλων πολιτισμών και ανθρωπολογικών τύπων.
Το πρόσωπο του Χριστού δεν είναι αποτέλεσμα άμεσης οπτικής μνήμης, αλλά καρπός αιώνων συλλογικής επεξεργασίας. Πρόκειται για μια κατασκευασμένη εικόνα, η οποία όμως δεν στερείται αξίας: είναι σημαντική γιατί εκφράζει την πίστη και τις προσδοκίες των κοινοτήτων που τη δημιούργησαν.
Ο κινηματογράφος κληρονόμησε όλη αυτή την παράδοση και την πρόσθεσε σε αυτήν τη λάμψη του σταρ-σύστεμ. Δεκάδες είναι τα έργα που προσπαθούν να ερμηνεύσουν το Πρόσωπο του Ιησού. Από το «Ο Βασιλεύς των Βασιλέων» (1927) του Σεσίλ Μπ. Ντε Μιλ, που τον περιέβαλε με όλη τη μεγαλοπρέπεια του Χόλιγουντ, έως τα Πάθη του Χριστού του Μελ Γκίμπσον, που επεδίωξε μια αίσθηση αυθεντικότητας χρησιμοποιώντας ακόμα και τα αραμαϊκά και λατινικά, οικοδομώντας όμως κυρίως μια εξαιρετικά ισχυρή οπτική μηχανή του πόνου.
Σήμερα όμως, ειδικά στη Δύση που δεν έχει μεγάλη εξοικείωση με τις εικόνες, η τηλεοπτική σειρά «Ο Ιησούς από τη Ναζαρέτ» του Φράνκο Τζεφιρέλι (1977) καθιέρωσε στη συλλογική τηλεοπτική μνήμη το ιερατικό πρόσωπο του Ιησού με τα εξαιρετικά ανοιχτόχρωμα μάτια του Ρόμπερτ Πάουελ, έργο που στην Πατρίδα μας κάθε χρόνο, τη Μεγάλη Εβδομάδα, προβάλλεται από όλα τα τηλεοπτικά κανάλια. Πρόκειται για μια καθηλωτική ερμηνεία, που για εκατομμύρια θεατές κατέληξε να γίνει σχεδόν λειτουργική εικόνα.
Πηγή: Από το πρόσφατο βιβλίο: MICHELE BACCI, I volti di Cristo. Immagini della santità tra Oriente e Occidente(Τα πρόσωπα τουΧριστού. Εικόνες της αγιότητας μεταξύ Ανατολής και Δύσης), Ρώμη 2025.
Μεταφέρουμε μερικές χαρακτηριστικές εικόνες και πίνακες του Ιησού
- ΧΡΙΣΤΟΣ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΩΡ – Μονή Αγίας Αικατερίνης – Όρος Σινά – 6ος αιώνας.
- ΛΕΟΝΑΡΝΤΟ ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ(1452–1519) — Salvator Mundi (περ. 1500)
Ο πίνακας αυτός πωλήθηκε το 2017 για 450 εκατ. Δολάρια, η ακριβότερη πώληση έργου τέχνης στην ιστορία.
- ΡΕΜΠΡΑΝΤ (1606–1669) — Πρόσωπο του Χριστού (1648–1656).
Ο Ρέμπραντ ζωγράφισε τον Χριστό με έναν ρεαλισμό που σόκαρε.
- ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ του προσώπου του Χριστού από τη Σινδόνη του Τορίνο
