Η «ΜΗΤΡΙΚΗ» ΤΡΥΦΕΡΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΥ
Φτάσαμε στη μεγάλη επέτειο της 4ης Οκτωβρίου, κατά την οποία συμπληρώνονται 800 χρόνια από την εκδημία του Αγίου Φραγκίσκου. Έχουμε αναφερθεί περισσότερες από μία φορές στο θάνατο του (βλ. π.χ. 30/9/25: «Η Εκδημία του Αγίου Φραγκίσκου – Το “Transitus” στην Πορτσουνκόλα»). Αυτή τη φορά, όμως, με αφορμή αυτή τη σημαντική επέτειο, προτιμώ να σταθώ σε ένα από τα πιο χαρακτηριστικά γνωρίσματα του Φτωχούλη του Θεού, για το οποίο, ωστόσο, δεν γίνεται συχνά λόγος: τη «μητρική» του αγάπη. Αυτή η αγάπη τον πλημμυρίζει και πλημμυρίζει και εμάς σήμερα, ξεδιψώντας μας σαν δροσερό νερό.
Η προσωπικότητα του Αγίου Φραγκίσκου είναι τόσο πλούσια, ώστε κανείς δεν παύει να ανακαλύπτει σε αυτήν νέες ιστορικές, κοινωνικές, ψυχολογικές και πνευματικές διαστάσεις. Ανάμεσα σε όλες, εκείνο που με συγκινεί περισσότερο είναι η απέραντη τρυφερότητά του προς κάθε δημιούργημα του Θεού — από τον άνθρωπο μέχρι τα ζώα και ακόμη και τις πιο ταπεινές μορφές της δημιουργίας. Ιδιαίτερα, όμως, ξεχωρίζει η αγάπη του προς τους αδελφούς και τους φτωχούς, και μάλιστα προς εκείνους που έχουν μεγαλύτερη ανάγκη από κατανόηση και φροντίδα.
Αυτή η τρυφερή αγάπη εμφανίζεται ήδη από τα πρώτα βήματα της μεταστροφής του. Ο ίδιος ο Φραγκίσκος, στη Διαθήκη του, θυμάται πως, ενώ του «ήταν ανυπόφορα πικρό να βλέπει τους λεπρούς», «ο Κύριος με οδήγησε ανάμεσά τους και τους ευσπλαχνίστηκα». Εκεί όπου προηγουμένως υπήρχε αποστροφή, γεννήθηκε η ευσπλαχνία· και εκεί όπου υπήρχε απόσταση, δημιουργήθηκε ένας δεσμός αγάπης.
Αυτή η αγάπη έχει ένα ιδιαίτερο γνώρισμα: είναι, θα μπορούσαμε να πούμε, μια «μητρική» τρυφερότητα. Στα γραπτά του ο Φραγκίσκος προβάλλει συχνά τη μητρική αγάπη ως πρότυπο αφοσίωσης, αποδοχής και φροντίδας. Κάθε αδελφός καλείται να αγαπά τον άλλον με την ίδια στοργή με την οποία μια μητέρα αγαπά και φροντίζει το παιδί της. Η αγάπη αυτή εκφράζεται στην ακρόαση, στη συγχώρηση, στην υπομονή και, κυρίως, στη μέριμνα για τον πιο αδύναμο.
Έτσι, η αδελφότητα, για τον Άγιο Φραγκίσκο, δεν είναι απλώς μια κοινή ζωή ανθρώπων που ακολουθούν τον ίδιο δρόμο. Είναι ένας βαθύς δεσμός που χρειάζεται να τρέφεται διαρκώς από την αγάπη. Στις «Νουθεσίες» (Admonitiones) και στις αφηγήσεις των πρώτων φραγκισκανικών πηγών συναντούμε χαρακτηριστικές εικόνες αυτής της αντίληψης: ο Φραγκίσκος παρομοιάζει τον εαυτό του με κλώσα που συγκεντρώνει τα κλωσόπουλά της κάτω από τις φτερούγες της και παρουσιάζει τον εαυτό του όχι μόνο ως «πατέρα», αλλά και ως «μητέρα» των αδελφών. Με αυτές τις εικόνες εκφράζει μια αγάπη γεμάτη στοργή, προστασία και αυταπάρνηση.
Η τρυφερότητα αυτή γίνεται ιδιαίτερα φανερή απέναντι στους αδελφούς που, ακολουθώντας το παράδειγμά του, είχαν επιλέξει μια ζωή γεμάτη στερήσεις και κακουχίες. Ο Φραγκίσκος γνώριζε ότι μια τέτοια ζωή απαιτούσε όχι μόνο πνευματικό ζήλο, αλλά και ανθρώπινη κατανόηση. Γι’ αυτό, μπροστά στην αδυναμία ή την ανάγκη τους, δεν στεκόταν ως δικαστής, αλλά ως στοργικός πατέρας και ιατρός ανάμεσα στους ασθενείς του. Ήξερε να ακούει και να παρηγορεί, χωρίς όμως να διστάζει, όταν χρειαζόταν, να διορθώνει με σταθερότητα και διάκριση. Ένα χαρακτηριστικό περιστατικό συνέβη στα πρώτα χρόνια του Τάγματος, όταν οι αδελφοί ζούσαν στη μικρή κατοικία του Ριβοτόρτο (Rivotorto). Μια νύχτα ο Φραγκίσκος άκουσε έναν αδελφό να φωνάζει: «Πεθαίνω από την πείνα!». Αντί να τον επιπλήξει, κατάλαβε ότι η ανάγκη του ήταν πραγματική. Διέταξε να ετοιμάσουν αμέσως φαγητό και κάθισε να φάει μαζί του, ώστε ο αδελφός να μη νιώσει ντροπή τρώγοντας μόνος ενώ οι άλλοι κοιμούνταν. Το επόμενο πρωί υπενθύμισε στους αδελφούς ότι πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη και τις ανάγκες του σώματος, επαναλαμβάνοντας τα λόγια του Κυρίου: «θέλω έλεος και όχι θυσία».
Η ίδια ευαισθησία φαίνεται και σε ένα άλλο περιστατικό στην Πορτσιούνκολα (Portiuncula), την πρώτη φτωχική κατοικία της Αδελφότητας. Μια ηλικιωμένη και πάμφτωχη γυναίκα, μητέρα δύο Φραγκισκανών αδελφών, έφθασε εκεί ζητώντας βοήθεια, επειδή δεν είχε κανένα μέσο για να ζήσει. Όταν ο Φραγκίσκος πληροφορήθηκε ότι οι αδελφοί δεν είχαν τίποτε να της προσφέρουν παρά μόνο τη μοναδική Καινή Διαθήκη που χρησιμοποιούσαν στη Θεία Ακολουθία, δεν δίστασε να τη δώσει στη γυναίκα, ώστε να την πουλήσει και να εξασφαλίσει τα αναγκαία για την επιβίωσή της. «Πιστεύω ακράδαντα ότι ο Κύριος θα ευαρεστηθεί περισσότερο αν χαρίσουμε αυτό το βιβλίο σε μια φτωχή γυναίκα, παρά αν περιοριστούμε απλώς να το διαβάζουμε», είπε. Για τον Φραγκίσκο, επομένως, το Ευαγγέλιο δεν ήταν πρωτίστως ένα βιβλίο προς ανάγνωση, αλλά ένας λόγος που έπρεπε να γίνεται ζωή και έμπρακτη αγάπη.
Ιδιαίτερη ήταν επίσης η μέριμνά του για τους ασθενείς αδελφούς. Στους Κανόνες του συνιστούσε να τους υπηρετούν με την ίδια αγάπη και φροντίδα με την οποία ο καθένας θα επιθυμούσε να υπηρετηθεί, αν βρισκόταν ο ίδιος στη θέση τους. Η αρχή αυτή αποτυπώνεται με απλό και συγκινητικό τρόπο σε ένα περιστατικό: όταν πληροφορήθηκε ότι ένας άρρωστος αδελφός επιθυμούσε να φάει λίγα σταφύλια, αλλά ντρεπόταν να το ζητήσει, τον οδήγησε σε έναν αμπελώνα και άρχισε ο ίδιος να τρώει πρώτος, ώστε ο αδελφός να αισθανθεί ελεύθερος να κάνει το ίδιο. Ακόμη και στις δικές του ασθένειες, πολλές φορές προτιμούσε να προσφέρει σε άλλους ιδιαίτερα φαγητά ή φάρμακα που του είχαν δοθεί.
Η τρυφερότητα του Φραγκίσκου, ωστόσο, δεν περιοριζόταν στους ανθρώπους. Επεκτεινόταν σε ολόκληρη τη δημιουργία. Ο Θωμάς ο Τσελάνο (Tommaso da Celano, 1185–1265), ο πρώτος βιογράφος του Αγίου, γράφει χαρακτηριστικά:
«Το έλεος του Φραγκίσκου επεκτεινόταν, με αδελφική καρδιά, όχι μόνο στους ανθρώπους που δοκιμάζονταν από την ανάγκη, αλλά και στα ζώα που δεν μιλούν, στα ερπετά, στα πουλιά, σε όλα τα πλάσματα τα λογικά και άλογα. Έτρεφε, όμως, ιδιαίτερη τρυφερότητα για τα αρνιά, επειδή στην Αγία Γραφή ο Ιησούς Χριστός παρομοιάζεται, συχνά και δικαιολογημένα, χάρη στην ταπεινότητά του, με ήμερο αμνό. Για τον ίδιο λόγο, η αγάπη του και η συμπάθειά του στρέφονταν με τρόπο ιδιαίτερο σε όλα εκείνα τα πράγματα που μπορούσαν περισσότερο να αντιπροσωπεύουν ή να αντανακλούν την εικόνα του Θεού».
Ίσως, τελικά, αυτή να είναι η πιο χαρακτηριστική όψη της φραγκισκανικής τρυφερότητας: δεν γνωρίζει στενά όρια. Ξεκινά από τον πάσχοντα άνθρωπο, αγκαλιάζει τον αδελφό, γίνεται φροντίδα για τον ασθενή και έλεος για τον φτωχό, και από εκεί ανοίγεται σε κάθε πλάσμα.
