ΛΕΩΝ ΙΔ’
ΓΕΝΙΚΗ ΑΚΡΟΑΣΗ
Πλατεία Αγίου Πέτρου
Τετάρτη, 23 Σεπτεμβρίου 2026
Τα κείμενα της Β’ Συνόδου του Βατικανού. IV. Η Ποιμαντική Διάταξη Gaudium et spes (GS 1-10). 4. Το νόημα της ανθρώπινης δραστηριότητας στο σύμπαν (GS, 33-39)
Αδελφοί και αδελφές, καλημέρα και καλώς ήλθατε!
Συνεχίζοντας την πορεία μας επάνω στην Ποιμαντική Διάταξη Gaudium et spes της Β΄ Οικουμενικής Συνόδου του Βατικανού, φθάνουμε στο τρίτο κεφάλαιο του πρώτου μέρους, το οποίο φέρει έναν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα τίτλο: «Η ανθρώπινη δραστηριότητα στο σύμπαν». Το θεμελιώδες ερώτημα είναι το εξής: ποια είναι η αξία της ανθρώπινης δραστηριότητας μέσα στον κόσμο και, επομένως, της τεχνικής, κοινωνικής και επιστημονικής προόδου; Αρκεί να θυμηθούμε ότι, λιγότερο από τέσσερα χρόνια μετά τη λήξη της Συνόδου, τη νύχτα μεταξύ 20 και 21 Ιουλίου 1969, ο άνθρωπος θα πατούσε για πρώτη φορά στη Σελήνη.
Δημιουργημένος κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωση του Θεού, ο άνθρωπος είναι υποκείμενο της προόδου. Με την ελευθερία και τη νοημοσύνη του αυξάνει τις γνώσεις του και συμβάλλει έτσι στην πρόοδο ολόκληρης της κοινωνίας. Αυτό μπορούμε εύκολα να το διαπιστώσουμε παρατηρώντας τη βελτίωση των συνθηκών ζωής από γενιά σε γενιά. Πράγματι, όπως αναφέρει το Συνοδικό Κείμενο, «πολλά αγαθά, τα οποία άλλοτε ο άνθρωπος περίμενε από ανώτερες δυνάμεις, σήμερα τα εξασφαλίζει με τη δική του πρωτοβουλία και τις δικές του δυνάμεις» (GS, 33).
Γι’ αυτό, ορισμένοι στοχαστές παρουσίασαν την τεχνική και επιστημονική πρόοδο ως κάτι που αποδυναμώνει τη σχέση με τον Θεό, σε σημείο να Τον καθιστά φαινομενικά περιττό, ή ακόμη και ως κάτι ανταγωνιστικό προς τη χριστιανική πίστη. Αυτή η ερμηνεία προκάλεσε μια αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος άνθρωπος βλέπει τον κόσμο, σε σύγκριση με προηγούμενες εποχές. Μια τέτοια προκατάληψη εμφανίζεται κυρίως σε εκείνο το τμήμα του δυτικού πολιτισμού που έχει χάσει την αναφορά του στη χριστιανική Αποκάλυψη.
Στον μεταχριστιανικό ανθρωπισμό, ο άνθρωπος και ο Θεός παρουσιάζονται λανθασμένα ως αντίπαλοι: για να επιβεβαιώσει τις γνώσεις του, την ελευθερία και την πρόοδό του, ο άνθρωπος θα έπρεπε δήθεν να χειραφετηθεί από τον Θεό. Στο τέλος, όμως, αρνούμενος τη σχέση με τον Θεό, χάνει και τη δυνατότητα να αναγνωρίσει την υπερβατική αξία του ανθρώπινου προσώπου. Είναι το «δράμα του αθεϊστικού ανθρωπισμού», το οποίο περιέγραψε με ιδιαίτερη σαφήνεια ένας σημαντικός θεολόγος της Β΄ Συνόδου του Βατικανού, ο Henri de Lubac.[1]
Η Σύνοδος επιθυμεί να δώσει μια σαφή απάντηση: «Για τους πιστούς –δηλώνει η Gaudium et spes– ένα πράγμα είναι βέβαιο: η ανθρώπινη δραστηριότητα, ατομική και συλλογική, θεωρούμενη καθαυτή, δηλαδή η τεράστια προσπάθεια με την οποία οι άνθρωποι, στο πέρασμα των αιώνων, επιδιώκουν να βελτιώσουν τις συνθήκες της ζωής τους, ανταποκρίνεται στο σχέδιο του Θεού» (GS, 34).
Και η Συνοδική Διάταξη συνεχίζει: «Οι χριστιανοί ούτε καν διανοούνται να αντιπαραθέσουν τα επιτεύγματα της ανθρώπινης ευφυΐας και τόλμης στη δύναμη του Θεού, σαν το λογικό δημιούργημα να ήταν αντίπαλος του Δημιουργού· αντιθέτως, είναι πεπεισμένοι ότι οι νίκες της ανθρωπότητας αποτελούν σημείο του μεγαλείου του Θεού και καρπό του ανέκφραστου σχεδίου Του» (ό.π.).
Ουσιαστικά, ο Θεός εμπιστεύθηκε στα χέρια του άνδρα και της γυναίκας μια δημιουργία που βρίσκεται ακόμη in statu viae, δηλαδή σε πορεία και ανάπτυξη, ώστε εκείνοι, με τη συνετή δραστηριότητά τους, να συμβάλουν στην ολοκλήρωσή της.[2]
Εδώ υπάρχει μια σημαντική αναφορά στο μυστήριο της Ενανθρώπησης. Η ανθρώπινη πραγματικότητα –και μαζί της η εργασία, η πρόοδος και η αυτονομία των δημιουργημένων πραγματικοτήτων– δεν απορροφάται ούτε καταργείται από τη συνάντηση με τον Θεό, αλλά προσλαμβάνεται στην ολότητά της, συνεχίζοντας να είναι, εν Χριστώ, ελεύθερη και ενεργός. Πράγματι, μέσα σε Εκείνον βρίσκει την πλήρη αλήθεια και ελευθερία της.
Επιπλέον, κατά την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας, ο καρπός της ανθρώπινης εργασίας, που αντιπροσωπεύεται από τον άρτο και τον οίνο, προσφέρεται καθημερινά επάνω στην Αγία Τράπεζα, για να μεταβληθεί σε Σώμα και Αίμα Χριστού.
Από αυτή την προοπτική αναδύεται μια σημαντική αλήθεια: για να συναντήσει τον Θεό, ο άνθρωπος δεν χρειάζεται να εγκαταλείψει τις επίγειες ασχολίες του, αλλά μπορεί να ζήσει πλήρως την κλήση του επιτελώντας καλά την καθημερινή του εργασία και αγιάζοντάς την.[3] Οι χριστιανοί συμμετέχουν, όπως όλοι, στην οικοδόμηση της επίγειας πολιτείας, έχοντας όμως στραμμένο το βλέμμα στον τελικό σκοπό όλων των πραγμάτων και στη συνάντηση με τον Θεό, και υπενθυμίζοντας αυτόν τον έσχατο σκοπό σε όσους μοιράζονται μαζί τους την περιπέτεια της προόδου, της επιστήμης και της ζωής.
Ασφαλώς, η επίγεια πρόοδος πρέπει να διακρίνεται σαφώς από την ανάπτυξη της Βασιλείας του Χριστού. Ωστόσο, η Σύνοδος δηλώνει ότι «η πρόοδος αυτή, στον βαθμό που μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη οργάνωση της ανθρώπινης κοινωνίας, έχει μεγάλη σημασία για τη Βασιλεία του Θεού. […] Όλους τους καλούς καρπούς της φύσης και της ανθρώπινης εργασίας μας, αφού τους έχουμε καλλιεργήσει επάνω στη γη εν Πνεύματι Κυρίου και σύμφωνα με την εντολή Του, θα τους ξαναβρούμε, απαλλαγμένους όμως από κάθε κηλίδα, φωτισμένους και μεταμορφωμένους» (GS, 39).
Τέλος, ας θυμόμαστε ότι, για να αποτελέσει αυθεντική ανθρώπινη πρόοδο –δηλαδή πρόοδο ολόκληρου του ανθρώπου και όλων των ανθρώπων–, η τεχνική και επιστημονική πρόοδος πρέπει να εμψυχώνεται και να προσανατολίζεται από την αγάπη. Μόνο έτσι θα μπορεί πάντοτε να τίθεται στην υπηρεσία της προστασίας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της βελτίωσης των συνθηκών ζωής όλων, ιδιαίτερα εκείνων που βρίσκονται σε μειονεκτικότερη θέση.
Αγαπητοί αδελφοί και αδελφές, η Β΄ Σύνοδος του Βατικανού μάς καλεί να μοιραζόμαστε τον άρτο της γνώσης και της τεχνογνωσίας, ώστε κάθε άνθρωπος και κάθε λαός να μπορεί να αναπτύσσει τις δυνατότητές του και, όλοι μαζί, με τη βοήθεια του Θεού, να οικοδομήσουμε ένα καλύτερο μέλλον.
[1] Πρβλ. H. de Lubac, Le drame de l’humanisme athée (1944), ιταλ. μτφρ., Brescia 2013.
[2] Πρβλ. Κατήχηση της Καθολικής Εκκλησίας, αρ. 302, 306, 307.
[3] Πρβλ. Άγιος Ιωάννης Παύλος Β΄, Ομιλία κατά την αγιοκατάταξη του Josemaría Escrivá de Balaguer (6 Οκτωβρίου 2002).
