ΑΓΙΟΣ ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΣ, ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΙΡΗΝΗΣ
Το όνειρο της ιπποσύνης
Στα νεανικά του χρόνια, ο Φραγκίσκος Μπερναρντόνε έτρεφε ένα όνειρο λαμπερό και ανήσυχο: να γίνει ιππότης. Μελετούσε με πάθος τα κατορθώματα του Βασιλιά Αρθούρου και των Ιπποτών της Στρογγυλής Τραπέζης, και η επιθυμία για δόξα έκαιγε μέσα του σαν άσβεστη φλόγα. Γεννημένος, ωστόσο, σε μια οικογένεια πλούσια αλλά όχι ευγενή —πλούσια από το ακμαίο εμπόριο υφασμάτων του πατέρα του— γνώριζε πως, στον κόσμο του Μεσαίωνα, η ευγένεια δεν χαριζόταν: κατακτιόταν είτε με το κύρος του αίματος είτε με την ανδρεία της μάχης. Έτσι, διάλεξε τον δρόμο των όπλων. Και τον δοκίμασε —δύο φορές.
Η διπλή δοκιμασία
Την πρώτη, στον πόλεμο ανάμεσα στην Ασίζη και την αντίπαλη Περούτζια: η κατάληξη ήταν αιχμαλωσία και ένας μακρύς χρόνος φυλακής. Εκεί, μέσα στη σιωπή και τη σκιά του κελιού, άρχισε να συντελείται μέσα του μια αδιόρατη μεταβολή. Τη δεύτερη, όταν ξεκίνησε για την Απουλία, για να ενταχθεί στις δυνάμεις του οπλαρχηγού Γουάλτερ ντε Μπριέν, ντυμένος με λαμπρή πανοπλία και με τη φαντασία του γεμάτη μάχες και τρόπαια: η ασθένεια τον πρόλαβε στον δρόμο και τον ανάγκασε να επιστρέψει.
Η μεταμόρφωση του ιδεώδους
Σαν να του αρνήθηκε η ίδια η μοίρα το χρίσμα της πολεμικής ιπποσύνης. Κι όμως, το ιπποτικό ιδεώδες δεν έσβησε μέσα του· μεταμορφώθηκε. Μετά τη μεγάλη του μεταστροφή, ο Φραγκίσκος ανέλαβε έναν αγώνα ασύγκριτα δυσκολότερο: όχι πια εναντίον ορατών εχθρών, αλλά εναντίον του μίσους, της διχόνοιας και της βίας. Και τα όπλα του ήταν άλλα: ο λόγος που συμφιλιώνει, η συγχώρεση που λυτρώνει, η πραότητα που αφοπλίζει.
Ειρηνοποιός στην Ασίζη και το Αρέτσο
Πολλές και ζωντανές είναι οι μαρτυρίες αυτής της ειρηνοποιού παρουσίας. Στο Αρέτσο, το 1221, η πόλη σπαρασσόταν από εμφύλιες συγκρούσεις. Ο Φραγκίσκος πήγε και, χωρίς εξουσία ή επιβολή, μόνο με την παρουσία και την προσευχή του, κατόρθωσε να καταλαγιάσει το μίσος και να επαναφέρει την ομόνοια εκεί όπου προηγουμένως κυλούσε αίμα. Στην Ασίζη, πάλι, βρέθηκε μπροστά σε μια σύγκρουση που τον πλήγωσε βαθιά: ο επίσκοπος Γουίδο Β΄ και ο ποδεστάς της πόλης είχαν χωριστεί από αμοιβαίο μίσος και δεν αντάλλασσαν πλέον ούτε λέξη. Ο Φραγκίσκος, ήδη καταβεβλημένος από ασθένεια και σχεδόν τυφλός, δεν άντεξε αυτή τη διάρρηξη της ενότητας. «Μεγάλη ντροπή είναι για μας», είπε, «που εκείνοι μισούνται τόσο και κανείς δεν σπεύδει να τους συμφιλιώσει». Και τότε έκανε κάτι απροσδόκητο: πρόσθεσε μια νέα στροφή στον Ύμνο των Πλασμάτων, τη στροφή της συγχώρεσης, και έστειλε τους αδελφούς να την ψάλλουν μπροστά στους δύο αντιπάλους. Το τραγούδι εκείνο έγινε γέφυρα: οι καρδιές μαλάκωσαν, η συγγνώμη ανταλλάχθηκε, και η ειρήνη επέστρεψε —όχι ως αποτέλεσμα διαπραγμάτευσης, αλλά ως καρπός χάριτος.
Η συνάντηση με τον σουλτάνο
Ακόμη πιο τολμηρή υπήρξε η πράξη του το 1219, όταν, εν μέσω της Πέμπτης Σταυροφορίας, πέρασε τις γραμμές του πολέμου για να συναντήσει τον σουλτάνο αλ-Μάλικ αλ-Κάμιλ στην Αίγυπτο. Την ώρα που τα στρατεύματα σφαγιάζονταν στη Νταμιέτα, εκείνος προχώρησε άοπλος, συνοδευόμενος μόνο από έναν αδελφό, προς τον «εχθρό». Η πράξη του φάνηκε παράλογη, σχεδόν αυτοκτονική. Κι όμως, ο σουλτάνος τον υποδέχθηκε με σεβασμό, αναγνωρίζοντας σε αυτόν έναν άνθρωπο του Θεού, και τον άφησε να φύγει ειρηνικά. Δεν υπήρξε νίκη, ούτε συμφωνία· υπήρξε κάτι βαθύτερο: μια συνάντηση ανθρώπων πέρα από τα σύνορα του φόβου και της έχθρας.
Το Τρίτο Τάγμα και η μη βία
Το πνεύμα αυτό διαδόθηκε και μέσα από το Τρίτο Τάγμα, που ο ίδιος ίδρυσε για τους λαϊκούς. Στον κανόνα του απαγόρευε ρητά την οπλοφορία. Το 1221, στο Ρίμινι, οι οπαδοί του αρνήθηκαν δημόσια να ορκιστούν πίστη στον ποδεστά, δηλώνοντας ότι δεν μπορούν ούτε να πολεμήσουν ούτε να φέρουν όπλα, γιατί επιδιώκουν την ειρήνη «με τους ανθρώπους και με τον Θεό», μέσα από έργα καλοσύνης. Ήταν τόσοι πολλοί, ώστε οι άρχοντες δυσκολεύονταν να συγκροτήσουν στρατεύματα. Η μη βία του Φραγκίσκου δεν έμεινε ιδέα: έγινε ιστορική δύναμη.
Οκτώ αιώνες μετά
Και σήμερα, έπειτα από οκτώ αιώνες, η φωνή του ηχεί παράξενα επίκαιρη —ίσως πιο επίκαιρη από ποτέ. Σε έναν κόσμο πληγωμένο από πολέμους ατελείωτους, όπου η ισχύς των όπλων μοιάζει να υπαγορεύει το δίκαιο, ο Φραγκίσκος στέκει ως αντίλογος ζωντανός. Μας θυμίζει ότι η ειρήνη δεν γεννιέται στα τραπέζια των ισχυρών, αλλά στα βάθη της ανθρώπινης καρδιάς.
Δεν ήταν το μεγαλείο του ότι δεν γνώρισε εχθρούς, αλλά ότι αρνήθηκε να δει τον άλλον ως εχθρό. Πέρασε τα σύνορα του πολέμου με άδεια χέρια, ένωσε αντιπάλους με ένα τραγούδι, δίδαξε τους δικούς του να ζουν χωρίς σπαθί.
Ο Φραγκίσκος δεν αγνοούσε τη σκληρότητα του κόσμου. Την είχε γνωρίσει. Κι όμως, επέλεξε —με καθαρότητα και κόστος— να την υπερβεί. Και σε αυτή την επιλογή, οκτακόσια χρόνια μετά, παραμένει συγκλονιστικά σύγχρονος.
+ Ιωάννης Σπιτέρης
