Αυτές τις μέρες, όπως και σε άλλα όμοια συμβάντα, σκεφτόμουν όσα συνέβησαν πριν από μερικές εβδομάδες μέσα στο αεροπλάνο της FlyDubai και τις σκηνές που είδαμε πολλές φορές στην τηλεόραση: ένα αεροπλάνο με πάνω από 170 επιβάτες που έπεφτε και ο κόσμος να ουρλιάζει τρομοκρατημένος. Τι σκέφτονταν εκείνοι οι άνθρωποι εκείνη τη στιγμή; Ποια ήταν τα συναισθήματά τους; Είμαι σίγουρος ότι σε πολλούς, μέσα σε εκείνα τα δευτερόλεπτα, θα πέρασε η σκέψη μιας βοήθειας κάπου από ψηλά και πιθανόν τα χείλη τους να ψιθύρισαν μια ευχή.
Θυμήθηκα τα πρώτα μου χρόνια ως επίσκοπος Κέρκυρας, όταν για λόγους υπηρεσίας έπρεπε να ταξιδεύω συχνά στη Θεσσαλονίκη (ήμουν και διαχειριστής αυτής της περιοχής). Τότε υπήρχαν τρεις πτήσεις την εβδομάδα από την Κέρκυρα προς την Θεσσαλονίκη (σήμερα ούτε αυτές δεν υπάρχουν πια), με ένα μικρό ελικοφόρο αεροπλάνο. Τον χειμώνα το αεροπλάνο αυτό έπεφτε συχνά σε αναταράξεις, μερικές φορές πολύ παρατεταμένες και βίαιες, και έβλεπες πολλούς να κινούν τα χείλη τους προσευχόμενοι. Σε μία από αυτές τις περιπτώσεις, όταν πέρασε η δοκιμασία, μια επιβάτιδα μού είπε: «Πάτερ, είπα ακόμη και ένα Πάτερ ημών, ούτε θυμάμαι πότε το είπα τελευταία φορά».
Αυτές οι σκηνές είναι αποκαλυπτικές. Μπροστά σε έναν μεγάλο κίνδυνο, σε λίγα δευτερόλεπτα, άνθρωποι που ίσως είχαν να προσευχηθούν εδώ και χρόνια, που δεν είχαν σκεφτεί τον Θεό ή ακόμη που τον είχαν αρνηθεί ανοιχτά, στράφηκαν σ’ Εκείνον με μια σχεδόν ενστικτώδη φυσικότητα. Σαν να υπάρχει βαθιά μέσα μας μια κρυμμένη βεβαιότητα που βγαίνει στην επιφάνεια μόνο όταν χάνεται η ψευδαίσθηση ότι ελέγχουμε τα πάντα.
Όταν όλα πάνε καλά, όσο νομίζουμε ότι κρατάμε τη ζωή στα χέρια μας, ο Θεός φαίνεται περιττός. Όταν όμως η γη ή ο αέρας σείεται, κάτι μέσα στον άνθρωπο ψάχνει καταφύγιο στο αιώνιο. Το ίδιο συμβαίνει με μια αρρώστια ή μια βαριά δοκιμασία: συχνά, χωρίς καν να το καταλάβουμε, θυμόμαστε τον Θεό, την Παναγία, τους αγίους. Τα εκκλησάκια στα νοσοκομεία γεμίζουν από κεριά αναμμένα. Διαβάζουμε στον Ψαλμό 48,13 (49,13): «Ο άνθρωπος μέσα στην ευημερία δεν καταλαβαίνει, μοιάζει με τα ζώα που χάνονται». Αλλά: «Όταν βρέθηκα σε θλίψη, φώναξα προς τον Κύριο» [Ψαλμός 119 (120),1].
Μπορεί κανείς να περάσει ολόκληρη τη μέρα απολαμβάνοντας όσα μας δίνει ο Θεός (τη ζωή, την υγεία, την αγάπη, την ομορφιά, ακόμη και τη ρουτίνα) χωρίς να έχει επίγνωση Εκείνου που τα δημιούργησε και τα συντηρεί. Καταναλώνουμε τα δώρα σαν να ήταν κεκτημένα δικαιώματα, χωρίς να σκεφτόμαστε από πού προέρχονται. Κι όμως, ακριβώς στις δυσκολίες στρεφόμαστε σε κάτι μεγαλύτερο από εμάς: όχι στο χρήμα, όχι στην επιτυχία, όχι στην αυτάρκεια, αλλά στον Θεό. Λέμε συχνά ότι το μεγαλύτερο δώρο είναι η υγεία. Στην πραγματικότητα όμως, πρώτα απ’ όλα, το μεγαλύτερο δώρο είναι η ζωή. Εγώ, στην ηλικία που βρίσκομαι, συχνά σκέφτομαι: κάθε μέρα που ξημερώνει είναι για μένα δώρο Θεού και οφείλω να Τον ευχαριστήσω.
Και ο Ισραήλ θυμήθηκε τον Θεό
Η συμπεριφορά αυτή δεν είναι καινούργια· τη συναντάμε ήδη στον λαό του Ισραήλ. Απελευθερωμένος από τη δουλεία και φτάνοντας στη Γη της Επαγγελίας, ο Ισραήλ ένιωσε άνετα, ξέχασε τον Θεό και άρχισε να λατρεύει άλλες θεότητες. Όταν όμως ήρθαν ο λιμός, ο πόλεμος ή η εξορία, φώναξε στον αληθινό Θεό. Μέσα στην ανάγκη αναγνώρισε ό,τι στην αφθονία είχε αγνοήσει. Η ιστορία επαναλαμβάνεται, αιώνα με τον αιώνα, άνθρωπο με άνθρωπο. Στο βιβλίο των Παροιμιών (30,8-9) διαβάζουμε:
«Μη μου δώσεις ούτε φτώχεια ούτε πλούτο·
δώσε μου μόνο το κομμάτι ψωμί που μου αναλογεί,
για να μη σε αρνηθώ όταν χορτάσω
και πω: “Ποιος είναι ο Κύριος;”».
Είναι περίεργο, και συνάμα βαθιά ανθρώπινο, ότι στις χειρότερες στιγμές στρεφόμαστε στον μόνο που, κατά βάθος, ξέρουμε ότι μπορεί να μας βοηθήσει. Ίσως επειδή η εγγύτητα του θανάτου μάς κάνει ειλικρινείς. Μας υπενθυμίζει ότι δεν είμαστε άτρωτοι, ότι δεν ελέγχουμε τα πάντα και ότι η ζωή μας κρέμεται από μια κλωστή πολύ πιο εύθραυστη απ’ όσο θα θέλαμε να παραδεχτούμε. Εκείνες τις στιγμές πέφτουν οι μάσκες και αναδύεται το ουσιώδες ερώτημα: τι υπάρχει πέρα από μένα;
Μήπως αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η Δύση, που ευημερεί, ξεχνά τον Θεό, αλλά, όταν αντιλαμβάνεται ότι η ευημερία δεν σημαίνει και ευτυχία, αρχίζει δειλά δειλά να αναζητά τον Θεό; Τα λόγια του Αγίου Αυγουστίνου είναι επίκαιρα: «Μας έπλασες για Σένα, Κύριε, και η καρδιά μας είναι ανήσυχη, ώσπου να αναπαυθεί σε Σένα» (Εξομολογήσεις, Α΄, 1, 1).
Μαθαίνοντας να πεθαίνουμε, μαθαίνουμε να ζούμε
Ο θάνατος ή η απειλή του, έχει αυτή τη δύναμη: μας αναγκάζει να κοιτάξουμε προς τον Ουρανό, ακόμη κι αν έχουμε περάσει τη ζωή μας αγνοώντας τον. Ίσως οι αναταράξεις να μην υπάρχουν μόνο για να μας τρομάζουν, αλλά για να μας θυμίζουν ότι δεν είμαστε μόνοι, ότι υπάρχει Κάποιος μεγαλύτερος από εμάς, ακόμη κι όταν τον θυμόμαστε μόνο μέσα στον φόβο. Ο άνθρωπος, κάθε άνθρωπος, είναι εύθραυστος. Ένα τραγικό γεγονός της ζωής μας, μια ξαφνική αρρώστια μας το υπενθυμίζει. Η ξαφνική ασθένεια του Πάπα Λέοντος, μας υπενθύμισε πως ο κάθε άνθρωπος, όσο ψηλά και αν βρίσκεται είναι ευάλωτος.
Οι αναταράξεις της ζωής μάς φέρνουν αντιμέτωπους με το ουσιώδες. Εκείνη τη στιγμή οι ψεύτικες βεβαιότητες χάνονται και μένει η γυμνή αλήθεια: δεν ελέγχουμε τα πάντα. Το να μάθεις να πεθαίνεις δεν σημαίνει να επιθυμείς το τέλος, αλλά να αποδέχεσαι την ευθραυστότητά σου και, από εκεί, να ζεις με μεγαλύτερη επίγνωση.
Όποιος έχει κοιτάξει στα μάτια την πιθανότητα του θανάτου μαθαίνει να είναι πιο ευγνώμων, να ζει με λιγότερη περηφάνια και να μην ξεχνά τόσο εύκολα τον Θεό όταν όλα πάνε ξανά καλά. Γιατί, αν θυμόμαστε τον Θεό μόνο όταν το αεροπλάνο (η ζωή μας) κουνιέται, ίσως δεν έχουμε μάθει ακόμη να ζούμε.
