ΛΕΩΝ ΙΔ’

ΓΕΝΙΚΗ ΑΚΡΟΑΣΗ 

Βασιλική του Αγίου Πέτρου

Τετάρτη, 26 Αυγούστου 2026 

 

Τα κείμενα της Β’ Συνόδου του Βατικανού.  II. Η Διάταξη Sacrosanctum concilium. 8. Οι λόγοι της λειτουργικής μεταρρύθμισης 

 

Αγαπητοί αδελφοί και αδελφές,

σε αυτή την τελευταία κατήχηση σχετικά με τη Συνοδική Διάταξη Sacrosanctum Concilium, επιθυμώ σήμερα να σταθώ στους λόγους για τους οποίους οι Πατέρες της Συνόδου θέλησαν να προωθήσουν μια μεταρρύθμιση της Θείας Λατρείας. Ιδιαιτέρως διαφωτιστική, ως προς αυτό, είναι η τρίτη Επιστολή από τη Σύνοδο, την οποία ο Καρδινάλιος Giovanni Battista Montini, τότε Αρχιεπίσκοπος Μεδιολάνων, απέστειλε στις 28 Οκτωβρίου 1962 στους πιστούς της τοπικής του Εκκλησίας. Η Θεία Λατρεία –έγραφε– «είναι ειλικρινής έκφραση τόσο του θείου όσο και του ανθρώπινου στοιχείου. Είναι γλώσσα. Είναι, αφενός, φορέας της θείας διδασκαλίας και, αφετέρου, φωνή διαλόγου με τον Θεό. Είναι σαφές ότι δεν μπορεί να παραιτηθεί από τη διδακτική της λειτουργία, ούτε μπορεί να στερήσει από την πίστη και την ευσέβεια τη δυνατότητα να εκφράζονται με αυθόρμητη και κατανοητή σαφήνεια».[1] Με αυτές τις πεποιθήσεις, ο μελλοντικός Άγιος Πάπας Παύλος ΣΤ΄ τόνιζε ότι οι πιστοί «δεν μπορούν και δεν πρέπει πλέον να παραμένουν σιωπηλοί και παθητικοί. Η σωματική τους παρουσία δεν μπορεί να συμβαδίζει με την πνευματική τους απουσία».[2]

Είναι φανερή η συμφωνία αυτών των δηλώσεων με όσα θα διατυπωθούν αργότερα στον αρ. 48 της Συνοδικής Διάταξης: «Η Εκκλησία μεριμνά με ιδιαίτερη φροντίδα ώστε οι πιστοί να μην παρίστανται σε αυτό το μυστήριο της πίστης ως ξένοι ή σιωπηλοί θεατές, αλλά, κατανοώντας το ορθά μέσα από τις τελετές και τις προσευχές, να συμμετέχουν στην ιερή πράξη συνειδητά, ευλαβικά και ενεργά· να διαπαιδαγωγούνται από τον λόγο του Θεού· να τρέφονται από την τράπεζα του Σώματος του Κυρίου· να ευχαριστούν τον Θεό· προσφέροντας την άμωμη θυσία, όχι μόνο διά των χειρών του ιερέα αλλά και μαζί με αυτόν, να μαθαίνουν να προσφέρουν και τον ίδιο τους τον εαυτό και, μέρα με τη μέρα, με τη μεσιτεία του Χριστού, να τελειοποιούνται στην ενότητα με τον Θεό και μεταξύ τους».

Στα λόγια αυτά διακρίνεται μια ανανεωμένη συνειδητοποίηση της αξίας της Θείας Λατρείας. Μέσα από τις τελετουργικές πράξεις της Εκκλησίας, ενώ πραγματώνεται η ανάμνηση του έργου της σωτηρίας, προσφέρεται η δυνατότητα να βιώνουμε μια αληθινή σχέση με τον Θεό, ερχόμενοι σε επαφή με το σωτηριώδες γεγονός. Επειδή οι πράξεις και οι λόγοι της Ιεράς Λατρείας είναι καθοριστικοί για την πραγματοποίηση αυτής της εμπειρίας, η συμμετοχή των πιστών δεν μπορεί να είναι παθητική.

Η συνοδική μεταρρύθμιση, θέτοντας στο επίκεντρο εκείνο που αποτελεί την καρδιά της εκκλησιαστικής εμπειρίας, θέλησε να αναδείξει τη Θεία Λατρεία ως «την πρωταρχική πηγή εκείνης της θείας ανταλλαγής, μέσω της οποίας μας μεταδίδεται η ζωή του Θεού».[3] Από αυτή την πεποίθηση γεννήθηκε η ανάγκη να καταστεί περισσότερο προσιτός σε όλους τους πιστούς ο πλούτος των βιβλικών κειμένων και των προσευχών, καθώς και να γίνει απλούστερη και σαφέστερη η διάταξη της τέλεσης σε σχέση με εκείνη που προβλεπόταν στα λειτουργικά βιβλία τα οποία ίσχυαν τότε.

Πράγματι, η Θεία Λατρεία, ακριβώς επειδή αποτελεί ζωντανή πραγματικότητα, γνώρισε πάντοτε, στο πέρασμα των αιώνων, εξελίξεις και αλλαγές. Η Δισασκαλία της Εκκλησίας προσάρμοσε τις μορφές της στις ανάγκες των διαφόρων εποχών. Δεν προκαλεί, επομένως, έκπληξη το γεγονός ότι και η Β΄ Σύνοδος του Βατικανού, με τον μεγαλύτερο σεβασμό προς την κληρονομιά της Παράδοσης και ακριβώς για να την καταστήσει περισσότερο προσιτή και καρποφόρα, έκρινε αναγκαία την αναθεώρηση των λειτουργικών βιβλίων.

Ο στόχος που είχαν στην καρδιά τους οι Πατέρες της Συνόδου διατυπώνεται ρητά στον αρ. 21 της Συνοδικής Διάταξης Sacrosanctum Concilium: «Για να μπορεί ο χριστιανικός λαός να λαμβάνει με μεγαλύτερη βεβαιότητα τις άφθονες χάρες που περικλείει η Ιερά Λατρεία, η Αγία Μητέρα Εκκλησία επιθυμεί να προβεί σε μια προσεκτική γενική μεταρρύθμιση της Θείας Λατρείας. Πράγματι, αυτή αποτελείται από ένα αμετάβλητο μέρος, επειδή είναι θείας συστάσεως, και από μέρη που επιδέχονται αλλαγές και τα οποία, στο πέρασμα του χρόνου, μπορούν ή ακόμη και πρέπει να μεταβάλλονται, εάν έχουν εισαχθεί σε αυτά στοιχεία που ανταποκρίνονται λιγότερο στην εσωτερική φύση της ίδιας της Θείας Λατρείας ή εάν τα μέρη αυτά έχουν καταστεί πλέον ακατάλληλα. Κατά τη μεταρρύθμιση αυτή, η διάταξη των κειμένων και των τελετών πρέπει να γίνει κατά τέτοιον τρόπο, ώστε οι ιερές πραγματικότητες που αυτά σημαίνουν να εκφράζονται με μεγαλύτερη σαφήνεια και ο χριστιανικός λαός να μπορεί ευκολότερα να κατανοεί το νόημά τους και να συμμετέχει σε αυτές με μια τέλεση πλήρη, ενεργό και κοινοτική».

Η διάκριση, μέσα στη Θεία Λατρεία, μεταξύ θείων και αμετάβλητων στοιχείων και ανθρώπινων στοιχείων, τα οποία αντιθέτως «μπορούν να υποστούν διάφορες τροποποιήσεις, εγκεκριμένες από την Ιεραρχία, με τη συνδρομή του Αγίου Πνεύματος, σύμφωνα με τις ανάγκες των καιρών, των πραγμάτων και των ψυχών», ανάγεται στην Εγκύκλιο Mediator Dei του Πάπα Πίου ΙΒ΄ (Acta Apostolicae Sedis 39, 1947, 541-542).

Άλλωστε, η επιθυμία για μια «γενική μεταρρύθμιση» δεν εμφανίστηκε ξαφνικά, αλλά είχε ήδη εκδηλωθεί μέσα από τη δράση των Παπών που διαδέχθηκαν ο ένας τον άλλον από τις αρχές του 20ού αιώνα, σε αρμονία με τα αιτήματα του Λειτουργικού Κινήματος. Η επισήμανση ότι οι πιστοί δεν πρέπει να παρίστανται στις τελέσεις «ως ξένοι ή σιωπηλοί θεατές» είχε ήδη επαναληφθεί στην Αποστολική Διάταξη Divini Cultus του Πάπα Πίου ΙΑ΄.

Επιπλέον, μπορούμε να θυμηθούμε τις παρεμβάσεις του Πίου ΙΒ΄ σχετικά με τη διάταξη των τελετών της Μεγάλης Εβδομάδας, τις οποίες επανέφερε στις ώρες που αντιστοιχούν στα πασχαλινά γεγονότα, αφού επί αιώνες είχαν μεταφερθεί και τελούνταν κατά τις πρωινές ώρες. Δεν πρέπει επίσης να λησμονούμε ότι ο Άγιος Ιωάννης ΚΓ΄ έκρινε αναγκαία την απλοποίηση των λειτουργικών διατάξεων της Ιεράς Ακολουθίας των Ωρών και του Ρωμαϊκού Λειτουργικού, την οποία ενέκρινε με το Ιδιόβουλο Rubricarum instructum της 25ης Ιουλίου 1960. Σε αυτό παρέπεμπε στην ήδη εξαγγελθείσα Οικουμενική Σύνοδο για τη διατύπωση των θεμελιωδών αρχών μιας μεταρρύθμισης της Θείας Λατρείας.

Η λειτουργική μεταρρύθμιση που προώθησε η Β΄ Σύνοδος του Βατικανού εντάσσεται, επομένως, στη συνέχεια της ζωντανής Παράδοσης της Εκκλησίας. Η ορθή κατανόησή της επιτρέπει επίσης να απορρίπτονται οι καταχρήσεις που εμφανίστηκαν σε ορισμένους τομείς της Εκκλησίας κατά τη μετασυνοδική περίοδο και οι οποίες, δυστυχώς, μερικές φορές εξακολουθούν να παρατηρούνται ακόμη και σήμερα, όταν ορισμένες από τις αρχές που βρίσκονταν στη βάση της ίδιας της μεταρρύθμισης απολυτοποιούνται ή παρερμηνεύονται.

Σχετικά με αυτό, αξίζει να υπενθυμίσουμε ότι η Συνοδική Διάταξη δηλώνει πως «οι λειτουργικές πράξεις δεν είναι ιδιωτικές πράξεις, αλλά τελέσεις της Εκκλησίας, η οποία είναι “μυστήριο ενότητας”, δηλαδή άγιος λαός συναγμένος και οργανωμένος υπό την καθοδήγηση των Επισκόπων. Γι’ αυτό οι πράξεις αυτές ανήκουν σε ολόκληρο το Σώμα της Εκκλησίας, το φανερώνουν και το αφορούν» (Sacrosanctum Concilium, αρ. 26).

Αποτελεί, επομένως, πρωταρχική ευθύνη των ποιμένων, των Επισκόπων αλλά και κάθε ιερέα προσωπικώς, να διαφυλάσσουν και να προάγουν μια Θεία Λατρεία η οποία, με σεβασμό στους λειτουργικούς κανόνες, να διακρίνεται για την ευγενή απλότητά της (πρβλ. αρ. 34) και με αυτόν τον τρόπο να φανερώνει την Εκκλησία ως μία, αγία, καθολική και αποστολική.

Μια τέτοια Θεία Λατρεία θα αποτελεί επίσης θεμελιώδες μέσο ευαγγελισμού, όργανο χάριτος μέσω του οποίου, όπως διδάσκει η Σύνοδος, θα μπορούμε να μαθαίνουμε να προσφέρουμε τον ίδιο μας τον εαυτό και, με τη μεσιτεία του Χριστού, να τελειοποιούμαστε στην ενότητα με τον Θεό και μεταξύ μας (πρβλ. αρ. 48).

[1] G. B. Montini, «Τρίτη Επιστολή από τη Σύνοδο», Rivista Diocesana Milanese 51 (1962), 921-923: 922.

[2] Ό.π.

[3] Πανηγυρική λήξη της Β΄ Συνόδου του Βατικανού, Ομιλία του Αγίου Πατέρα Παύλου ΣΤ΄ (4 Δεκεμβρίου 1963).

———————

Μεταφραση: π.Λ