ΕΝΑ ΑΥΤΟΓΡΑΦΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΦΡΑΓΚΙΣΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟ
ΜΥΣΤΙΚΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΑΥ (Τ)
Οι Φραγκισκανοί, καθώς και πολλοί ευλαβείς του Αγίου Φραγκίσκου, φορούν στον λαιμό έναν ιδιόμορφο ξύλινο σταυρό σε σχήμα του γράμματος «Τ» (Ταυ). Όσοι δεν γνωρίζουν τη σημασία του συχνά αναρωτιούνται τι συμβολίζει αυτό το παράξενο σημείο. Και στο εξώφυλλο του μικρού βιβλίου μας για τα 800 χρόνια από την εκδημία του Αγ. Φραγκίσκου, υπάρχει χαραγμένο ένα μεγάλο Τ με τον χαιρετισμό των φραγκισκανών: PAX ET BONUM (Ειρήνη και Αγαθόν).
Το σημείο Ταυ συνδέεται άρρηκτα με τον Άγιο Φραγκίσκο. Αποτελεί το κατεξοχήν προσωπικό του σύμβολο και συνδέεται με ένα από τα σημαντικότερα και πλέον προσωπικά τεκμήρια της ζωής του: ένα από τα μόλις δύο σωζόμενα αυτόγραφά του, γραμμένο με το ίδιο του το χέρι πριν από σχεδόν οκτώ αιώνες, δύο χρόνια πριν την εκδημία του.
Τον Σεπτέμβριο του 1224, δύο χρόνια πριν από την εκδημία του Φραγκίσκου, ο αδελφός Λέοντας, ο πιο πιστός μαθητής και εξομολόγος του Αγίου, αντιλαμβανόταν ότι ο Φραγκίσκος δεν θα ζούσε πλέον για πολύ, ζήτησε από τον Άγιο να του αφήσει κάτι προσωπικό, ως ενθύμιο ή ακόμη και ως ιερό κειμήλιο. Ο Φραγκίσκος πήρε ένα μικρό τεμάχιο περγαμηνής από δέρμα κατσίκας —το οποίο φυλάσσεται μέχρι σήμερα στο σκευοφυλάκιο της Ιεράς Μονής της Ασίζης— και στη μία όψη έγραψε λίγα απλά και γεμάτα στοργή λόγια προς τον αδελφό Λέοντα, ενώ στην άλλη κατέγραψε έναν ύμνο δοξολογίας προς τον Θεό.
Η περίφημη Chartula (λατ. chartula, δηλαδή «μικρή περγαμηνή») αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα τεκμήρια που συνδέονται με τον Άγιο. Στην εμπρόσθια όψη (recto) της περγαμηνής είναι γραμμένες με σκούρο μελάνι δύο ευλογίες προς τον αδελφό Λέοντα: η πρώτη προέρχεται από το βιβλίο των Αριθμών της Παλαιάς Διαθήκης και λέει: «Ο Κύριος να σε ευλογεί και να σε φυλάττει. Να σου δείξει το πρόσωπό Του και να σε ελεήσει. Να στρέψει σε σένα το βλέμμα Του και να σου δώσει Ειρήνη». Η δεύτερη αναφέρει: «Ο Κύριος να σε ευλογεί, αδελφέ Λέοντα».
Ανάμεσα στις δύο ευλογίες υπάρχει ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον σχέδιο, φιλοτεχνημένο από το ίδιο το χέρι του Φραγκίσκου: ένας σταυρός σε σχήμα Ταυ (Τ), ο οποίος αναδύεται από ένα κρανίο σε πλάγια όψη.
Στην πίσω όψη (verso) βρίσκεται η περίφημη προσευχή «Laudes Dei Altissimi» («Αίνοι προς τον Ύψιστο Θεό»), ένα από τα ωραιότερα κείμενα που συνέθεσε ο Άγιος Φραγκίσκος. Πρόκειται για έναν φλογερό ύμνο δοξολογίας, στον οποίο απαριθμούνται σχεδόν πενήντα ιδιότητες του Θεού: «Εσύ είσαι ο Άγιος, ο μόνος Κύριος· Εσύ είσαι ο δυνατός, Εσύ είσαι ο μέγας, Εσύ είσαι ο Ύψιστος…». Με αυτόν τον τρόπο ο Άγιος υμνεί αδιάκοπα το μεγαλείο και την αγαθότητα του Θεού.
Στην κορυφή της περγαμηνής, ο αδελφός Λέων έγραψε με κόκκινο μελάνι πώς ο Άγιος Φραγκίσκος έλαβε από έναν άγγελο τις πέντε πληγές του Χριστού, δηλαδή τα στίγματα. Κάτω από το σχέδιο «Τ» ο αδελφός Λέων σημείωσε επίσης τα ακόλουθα: «Με τον ίδιο τρόπο σχεδίασε με το ίδιο του το χέρι αυτό το σημείο Ταυ ».
O αδελφός Λέων φύλαγε αυτήν τη μικρή περγαμηνή ραμμένη ή κρυμμένη μέσα στο ράσο του, έχοντάς την πάντοτε μαζί του ως προσωπικό κειμήλιο και ως ανάμνηση του φίλου και δασκάλου του.
Αυτοί που έζησαν μαζί με τον Φραγκίσκο αναφέρουν ότι αυτός χρησιμοποιούσε το σύμβολο «Ταυ», το τελευταίο γράμμα του εβραϊκού αλφαβήτου και συγχρόνως το ελληνικό γράμμα Τ, ως προσωπική υπογραφή και το χάραζε στους τοίχους των κατοικιών όπου διέμενε.
Οι ρίζες του συμβόλου είναι βιβλικές. Στο βιβλίο του προφήτη Ιεζεκιήλ (9,4) ο Θεός διατάζει έναν άγγελο: «Πέρασε μέσα από την πόλη… και χάραξε το σημείο Ταυ στα μέτωπα των ανθρώπων που στενάζουν και θρηνούν για όλα τα βδελύγματα που διαπράττονται μέσα σε αυτήν.». Όσοι έφεραν το σημείο του Ταυ διασώζονταν από την τιμωρία. Η χριστιανική παράδοση είδε στο χωρίο αυτό μία προεικόνιση του σημείου του Σταυρού και της σωτηρίας που προσφέρει ο Χριστός σε αυτούς που είναι «σημαδεμένοι» με το σημείο του Σταυρού.
Σημαντική υπήρξε και η επίδραση του πάπα Ιννοκεντίου Γ΄, ο οποίος, κατά τη Δ΄ Σύνοδο του Λατερανού (1215), κάλεσε όλους τους χριστιανούς να «φέρουν το Ταυ», δηλαδή να ζήσουν μια αληθινή μετάνοια και εσωτερική μεταστροφή, παραπέμποντας στην προφητεία του Ιεζεκιήλ. Ο Φραγκίσκος βρισκόταν τότε στη Ρώμη και εντυπωσιάστηκε βαθύτατα από τον συμβολισμό αυτό, τον οποίο υιοθέτησε έκτοτε ως το χαρακτηριστικό σημείο της πνευματικής του πορείας.
Ο Γολγοθάς, όπου σταυρώθηκε ο Ιησούς, σημαίνει «Τόπος του Κρανίου» και, σύμφωνα με την αρχαία εκκλησιαστική παράδοση, είναι ο τόπος όπου είχε ταφεί ο Αδάμ. Ο σταυρός που αναδύεται από το κρανίο συμβολίζει τη νίκη του Χριστού, του Νέου Αδάμ, πάνω στον θάνατο και στον παλαιό Αδάμ. Ο ίδιος ακριβώς συμβολισμός συναντάται και στη βυζαντινή εικονογραφία της Σταύρωσης, όπου στη βάση του Σταυρού εικονίζεται πάντοτε το κρανίο του Αδάμ.
Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο ότι ο Άγιος Φραγκίσκος σχεδίασε το Ταυ να αναδύεται από ένα κρανίο. Με μία απλή γραμμή απέδωσε ολόκληρη τη θεολογία του Σταυρού: ο Χριστός μεταμορφώνει τον θάνατο σε ζωή και η μετάνοια οδηγεί τον άνθρωπο στη σωτηρία.
Είναι πραγματικά αξιοθαύμαστο ότι η Chartula διασώθηκε επί οκτώ ολόκληρους αιώνες. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι ένα σχέδιο φιλοτεχνημένο από το ίδιο το χέρι του Αγίου Φραγκίσκου, τόσο πλούσιο σε θεολογικούς συμβολισμούς και πνευματικά νοήματα, έφθασε έως τις ημέρες μας και κατέστη το διαχρονικό σύμβολο της φραγκισκανικής οικογένειας.
Σήμερα, κάθε φορά που ένας Φραγκισκανός ή ένας πιστός φορεί τον σταυρό του Ταυ, δεν φέρει απλώς ένα ευλαβικό κόσμημα. Φέρει ένα σύμβολο με βαθιές βιβλικές ρίζες, ένα σημείο μετανοίας, σωτηρίας και ελπίδας, αλλά και τη ζωντανή ανάμνηση του ίδιου του χεριού του Αγίου Φραγκίσκου, που πριν από οκτώ αιώνες χάραξε πάνω σε ένα μικρό κομμάτι περγαμηνής το σημείο που έμελλε να γίνει το διαχρονικό έμβλημα της πνευματικής του οικογένειας.
- To «Αυτόγραφο» του Αγίου Φραγκίσκο με το σημείο του Ταυ
- Ο ξύλινος σταυρός σε μορφή Τ
