ΖΩΗ ΕΚ ΤΑΦΟΥ: ΤΟ ΠΑΣΧΑ ΕΝ ΜΕΣΩ ΠΟΛΕΜΩΝ
Έχουμε εισέλθει στην πασχαλινή περίοδο, την καρδιά της χριστιανικής πίστης: ημέρες κατά τις οποίες η λειτουργική ζωή της Εκκλησίας μιλά για τη ζωή που νικά τον θάνατο, για το φως που διαλύει το σκοτάδι, για την ελπίδα που αναγεννιέται ακόμη και μετά την αποτυχία. Κι όμως, ακριβώς τη στιγμή που η Εκκλησία αναγγέλλει την Ανάσταση, ο κόσμος φαίνεται να αφηγείται μια διαφορετική ιστορία: πολέμους, βία, λαούς που συγκρούονται, συχνά επικαλούμενοι τον ίδιο Θεό — έναν Θεό τον οποίο, παρ’ όλα αυτά, όλοι διακηρύττουν ως ελεήμονα και πολυεύσπλαχνο. Πώς μπορεί να συμφιλιωθεί αυτή η πραγματικότητα; Πρόκειται για ένα ερώτημα που δεν επιδέχεται εύκολες απαντήσεις, ίσως μάλιστα είναι ένα από τα πιο ανησυχητικά ερωτήματα της χριστιανικής μας πίστης.
Η αντίφαση δεν είναι κάτι νέο
Το πρώτο που χρειάζεται να αναγνωρίσουμε είναι ότι αυτή η ένταση δεν είναι καινούργια. Η ίδια η πασχαλινή λειτουργία αντηχεί αυτή την ένταση. Στον πασχαλινό ύμνο της Κυριακής του Πάσχα ψένουμε: «το Πάσχα του Κυρίου, ο θάνατος και η Ζωή συνήψαν μάχην θαυαστώς: και της ζωής ο Αρχηγός θνήσκει, πλην βασιλεύει ζων».
Ο χριστιανισμός γεννιέται μέσα σε έναν βίαιο κόσμο: ο Ιησούς θανατώνεται από ένα πολιτικοθρησκευτικό σύστημα, και οι μαθητές του δεν ζουν σε εποχή ειρήνης αλλά διωγμών και συγκρούσεων. Η Ανάσταση δεν εγκαινίασε μια ιστορική περίοδο χωρίς πόνο, αλλά εισήγαγε μια νέα δυνατότητα μέσα στην ιστορία: το κακό να βιώνεται, χωρίς όμως να έχει τον τελευταίο λόγο. Το Πάσχα, λοιπόν, δεν είναι η υπόσχεση ενός άμεσα μεταμορφωμένου κόσμου, αλλά η διακήρυξη ότι η ιστορία δεν είναι εγκλωβισμένη στον κύκλο της βίας. Η ιστορία δεν είναι κυκλική και επαναλαμβανόμενη, αλλά γραμμική, προχωρά προς τα έσχατα. Είναι ένα άνοιγμα, όχι ένα τέλος.
Η ανθρώπινη ελευθερία και το δράμα της ιστορίας
Ένα από τα βαθύτερα κλειδιά για την κατανόηση αυτής της αντίφασης είναι η ανθρώπινη ελευθερία. Η χριστιανική πίστη υποστηρίζει ότι ο Θεός δεν επιβάλλεται: καλεί, προσκαλεί, προτείνει. Και ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να απορριφθεί, να αγνοηθεί, να προδοθεί. Όπως δίδασκε ο Πάπας Βενέδικτος 16ος: «Η πίστη δεν επιβάλλεται, αλλά προτείνεται, χωρίς φόβο και χωρίς όρια, εμπιστευόμενοι μόνο τον Ιησού.»
Οι πόλεμοι μεταξύ λαών που πιστεύουν στον ίδιο Θεό δεν αποδεικνύουν τόσο την απουσία του Θεού όσο την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που ο άνθρωπος ομολογεί και σε αυτό που ζει. Μπορεί κανείς να ανήκει σε μια θρησκεία χωρίς να αφήνει πραγματικά αυτήν να τον μεταμορφώνει. Μπορεί να μιλά για τον Θεό και ταυτόχρονα να ενεργεί ενάντια στον άνθρωπο — και επομένως ενάντια στον ίδιο τον Θεό.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα πιο τραγικά στοιχεία της ανθρώπινης κατάστασης: η δυνατότητα να χωρίζεται η πίστη από τη ζωή, η προσευχή από τις επιλογές, ο Θεός από τον άνθρωπο.
Όταν η θρησκεία γίνεται φυλετική ταυτότητα
Πολλές σύγχρονες συγκρούσεις αναδεικνύουν έναν ακόμη κίνδυνο: την ταύτιση της θρησκείας με την εθνική ταυτότητα. Η πίστη ‘όχι πλέον ως πορεία που ανοίγει προς τον άλλο, αλλά ως σημάδι ένταξης που διαχωρίζει: «εμείς» και «οι άλλοι». Με αυτόν τον τρόπο, ο Θεός παύει να είναι θεμέλιο αδελφοσύνης και μετατρέπεται, παραδόξως, σε παράγοντα διαίρεσης.
Όταν συμβαίνει αυτό, η θρησκεία αδειάζει από τον αυθεντικό της πυρήνα και γίνεται εργαλείο εξουσίας, δικαιολόγησης, ακόμη και βίας. Τότε όμως δεν πρόκειται πλέον για πίστη, αλλά για παραμόρφωσή της.
Κάθε θρησκευτική παράδοση, κυρίως η διδασκαλία του Ιησού Χριστού, όταν λαμβάνεται στα σοβαρά, καλεί στην αναγνώριση του άλλου ως αδελφού, ή τουλάχιστον ως προσώπου άξιου σεβασμού. Όταν αυτό χάνεται, δεν αποτυγχάνει η πίστη, αποτυγχάνει ο άνθρωπος που την προδίδει.
Πάσχα σήμερα: ένα φως εύθραυστο αλλά αληθινό
Κατά την πασχαλινή περίοδο, η Εκκλησία συνεχίζει να διακηρύσσει τη χαρά. Όχι επειδή ο κόσμος έχει ήδη συμφιλιωθεί, αλλά επειδή πιστεύει ότι η συμφιλίωση είναι δυνατή. Όχι επειδή η βία έχει εξαφανιστεί, αλλά επειδή δεν έχει τον τελευταίο λόγο.
Μέσα στους πολέμους, στις εντάσεις μεταξύ των εθνών, στις θρησκευτικές διαιρέσεις, το Πάσχα παραμένει ένας λόγος αντίθετος στο ρεύμα. Ένας λόγος εύθραυστος, γιατί εμπιστεύεται στους ανθρώπους· αλλά και ισχυρός, γιατί ριζώνει σε μια υπόσχεση που δεν εκλείπει.
Ίσως, λοιπόν, η αντίφαση που βιώνουμε να μην αποτελεί λόγο απομάκρυνσης από την πίστη, αλλά αφορμή για να την πάρουμε πιο σοβαρά. Όχι ως ταυτότητα, αλλά ως ζωή. Όχι ως απλή ένταξη, αλλά ως διαρκή μεταστροφή.
Η Ανάσταση δεν είναι ακόμη πλήρως ορατή στον κόσμο. Μπορεί όμως να αρχίζει κάθε μέρα, μέσα από συγκεκριμένες πράξεις εκείνων που επιλέγουν να μην μισούν, να μην αποανθρωποποιούν τον άλλον, να μην υποκύπτουν στη λογική της βίας. Και ίσως ακριβώς εκεί — σε αυτά τα μικρά και συχνά αθέατα σημεία — το Πάσχα συνεχίζει να ανοίγει δρόμο μέσα στην ιστορία και πέρα από αυτήν.
Πως είναι αληθινά τα λόγια Μάρτιν Λούθερ Κινγκ: «Το σκοτάδι δεν μπορεί να διώξει το σκοτάδι. Μόνο το φως μπορεί να το κάνει αυτό. Το μίσος δεν μπορεί να διώξει το μίσος. Μόνο η αγάπη μπορεί να το κάνει αυτό.» Η πασχάλια αγάπη.
+ Ιωάννης Σπιτέρης
